“Ik stond daar en vergat de hele wereld.”
Onlangs bezochten Margreet en ik in het Rijksmuseum Twenthe in Enschede een tentoonstelling van de Finse ‘winterschilder’ Pekka Halonen (1865-1933). Een fantastisch museum, met dank aan de Twentse textielbaronnen uit de dynastie Van Heek. Je vindt het aan de Lasondersingel, aan de rand van het gebied dat op 13 mei 2000 werd getroffen door de vuurwerkramp. De collectie bleef gespaard, het gebouw liep veel schade op, maar kon na een herstelperiode van ongeveer een jaar weer open.
Aan ons bezoek is deze kortste bijdrage in Nijhof Tekst te danken. Tot nu toe althans, al denk ik niet dat het ooit nog korter wordt. Dat ene zinnetje van Halonens hand was te lezen op een bordje bij een schilderij dat eenvoudig Landschap: Koli heet. Volgens de toelichting op dat bordje schreef Halonen die zin in een persoonlijke notitie (uiteraard in het Fins), nadat hij getroffen was door het uitzicht vanaf de heuvel Koli in het oosten van Finland, aan het Pielinenmeer, een kilometer of 400 onder de poolcirkel.
In de zomer van 2004 hebben we in de buurt van Koli – tevens de naam van het nabijgelegen dorp – met het gezin gekampeerd. Bewondering voor de schoonheid van het Finse landschap delen we met Halonen, in ons geval gegarandeerd zonder enig chauvinisme. Maar ongetwijfeld was ook bij Halonen de adoratie van het landschap oprecht en niet ingegeven door nationalistische gevoelens. Anders kan het niet zijn, dat hij met zoveel volharding bleef proberen de bekoorlijkheid van zijn land in olieverf weer te geven. Zijn monomanie doet denken aan Nescio’s personage Bavink, de jonge kunstenaar die niet te stoppen is in zijn pogingen de schoonheid van de natuur – en met name van het gebied rond Rhenen – in zijn schilderijen te vangen.
Dit is Nijhof Tekst en ik hoef het niet per se over het oeuvre van Pekka Halonen te hebben, hoe interessant ik zijn werk bij deze eerste kennismaking ook vond. Het wekt een sterk verlangen naar een bezoek aan Finland in een van de wintermaanden, want die heuvel in Koli en het land eromheen zal in de winterperiode toch een totaal andere indruk maken dan tijdens een zomervakantie. Maar dat terzijde dus. Ik ben een ’tekstman’ en waar het me om gaat, is dat simpele zinnetje van acht woorden dat, toen ik het las, nog sterker bij me binnenkwam dan het schilderij dat naast dat bordje hing.
Wat is dat toch met de taal, vroeg ik me weer eens af. Acht woorden van een ontstellende eenvoud, maar ze appeleren met ongekende kracht aan een gevoel dat ongetwijfeld bij iedere volwassene bekend is. Alles om je heen vergeten doordat je bevangen raakt door een uniek moment van grootsheid, een sensatie die niet herhaalbaar is, die zich alleen maar op dat ene moment voordoet. Het kan zijn in een ogenblik van oog in oog staan met de natuur, maar ook bij een confrontatie met een kunstwerk. Ik weet bijvoorbeeld nog hoe ik even aan de grond genageld stond toen in 2016 in het Museo Reina Sofia in Madrid eindelijk Picasso’s Guernica voor me opdook.
Korte zinnen, losse regels: ze zijn in dit domein ter overweging eerder voorbijgekomen. Je kunt je afvragen of de magie van de taal óók werkzaam is zonder de context van woorden of bijvoorbeeld – zoals bij Halonen – van de natuurbeleving. Voor een regel als, ik noem maar wat, ‘Er is er dikwijls een meer dan ik tel’ (Achterberg) heb je de rest van het gedicht niet nodig, want die regel – hoe raadselachtig ook – is ijzersterk, ook los van zijn omgeving. Dat geldt eveneens, maar dan toch weer anders, voor bijvoorbeeld ‘Het leven leert zijn leer’ (Hoekstra) of ‘De vis wordt duur betaald’ (Heijermans) of ‘Alles is veel voor wie niet veel verwacht’ (Bloem). Want dat zijn algemene ‘waarheden’, te gebruiken waar en wanneer dat bij enige gelegenheid van pas komt.
Eerder, in de bespreking van ‘Op een avond’ door Han G. Hoekstra heb ik over zulke zogenaamde ‘sententiae’ iets geschreven. Je zou ook kunnen denken aan Vondels ‘Waar werd oprechter trouw dan tussen man en vrouw ter wereld ooit gevonden’, maar alleen al vanwege de lengte moet die zin als instrument van taalkundige betovering afvallen. Je kunt er eindeloos over doorfilosoferen. Een zin als ‘Dat is de reden niet geweest, zei ze’ (Reve) werkt waarschijnlijk vooral door de alinea waarvan deze zin de afsluiting is, maar inmiddels is die tekst dusdanig in m’n hoofd verankerd, dat ik dat domweg niet meer weet.
Met studievrienden en vakcollega’s van vroeger deelde ik een compleet repertoire van korte en lange(re) tekstfragmenten. Ik kan ze moeiteloos oproepen, vooral delen uit het werk van Multatuli, Nescio, Elsschot, maar ook zeldzamheden als ‘Nu heeft si gheweest met hem in die camere’ (anoniem, Lanseloet van Denemarken – nota bene een toneelaanwijzing), ‘Bijget, huisman, dat klaart gij vlugge!’ (Bredero, Klucht van de koe), ‘Verhoord gebed, gevonden wat gij zocht!’ (Anthonie Donker, Achterbalcon), ‘Gek hè, maar ik ben nooit bang. Alleen als er iets gebeurt, ben ik bang’ (Remco Campert, James Dean en het verdriet). Er komt altijd wel weer een moment waarop je zo’n stuk bagage uit je rugzak kunt toveren, en geloof me, ik kan er pagina’s mee vullen.
Intussen zijn we ver afgedwaald van Pekka Halonen, de landschapsschilder die overigens ook prachtige (groeps)portretten maakte. Op één daarvan meende Margreet vriend, collega en Al Dente-acteur Bram Wildeman te herkennen. We maakten er een foto van, plaatsten die in een groepsapp en vervolgens ontwaarde iemand anders op datzelfde schilderij vriend en Al Dente-acteur Lieuwe van der Weij. Dat kan maar één ding betekenen: niet alleen elementen uit de taal – woorden, zinnen, alinea’s – kunnen leiden tot een puur persoonlijke vorm van herkenning, dat geldt dus ook voor elementen uit de beeldende kunst.
En daarmee is dit exposé toch min of meer op z’n pootjes terechtgekomen.