De tuinman en de dood
Een Perzisch edelman:
Vanmorgen ijlt mijn tuinman, wit van schrik,
Mijn woning in: “Heer, Heer, éen ogenblik!
Ginds, in de rooshof, snoeide ik loot na loot,
Toen keek ik achter mij. Daar stond de Dood.
Ik schrok, en haastte mij langs de andere kant,
Maar zag nog juist de dreiging van zijn hand.
Meester, uw paard, en laat mij spoorslags gaan,
Voor de avond nog bereik ik Ispahaan!” –
Vanmiddag (lang reeds was hij heengespoed)
Heb ik in ’t cederpark de Dood ontmoet.
“Waarom,” zo vraag ik, want hij wacht en zwijgt,
“Hebt gij vanmorgen vroeg mijn knecht gedreigd?”
Glimlachend antwoordt hij: “Geen dreiging was ’t,
Waarvoor uw tuinman vlood. Ik was verrast,
Toen ‘k ’s morgens hier nog stil aan ’t werk zag staan,
Die ‘k ’s avonds halen moest te Ispahaan.”
Het kon niet uitblijven: deze onverwoestbare klassieker moest vroeg of laat een plek krijgen in Nijhof Tekst. Natuurlijk behandelden we deze evergreen vroeger – en stiekem hoop ik ook tegenwoordig nog – in de bovenbouw tijdens de lessen Nederlands, want zowel qua vorm als qua inhoud is er veel in te ontdekken en over te vertellen.
Om met dat eerste te beginnen: merk op hoe het gedicht in twee ‘helften’ uiteenvalt. De eerste helft van vier tweeregelige strofen (zogenaamde disticha, het meervoud van distichon) begint met de tijdsaanduiding ‘Vanmorgen’ en eindigt met de plaatsnaam Ispahaan. De tweede helft van eveneens vier disticha begint met de tijdsaanduiding ‘Vanmiddag’ en eindigt andermaal met de aanduiding Ispahaan.
Per helft verschillen de locaties: in het eerste deel bevinden we ons in de woning van de Perzische edelman, tevens de verteller van de gebeurtenis, in de tweede helft gaan we wat verderop, naar het cederpark. Ook de personages veranderen: in de eerste helft de edelman en de tuinman, in de tweede helft de edelman – nog steeds als verteller – en de Dood.
Het is altijd goed om met een dergelijke ‘vormanalyse’ te beginnen, meestal verheldert dat het perspectief op de inhoud. Ook interessant: het gedicht kent per distichon zogenaamd gepaard rijm (schrik / -blik) en ieder rijm is mannelijk of staand: er volgen geen onbeklemtoonde lettergrepen op de rijmende, onbeklemtoonde lettergreep.
Behalve een gedicht is de tekst ook min of meer een ’toneelstukje’. In de eerste vier strofen citeert de edelman de ochtendlijke paniek van zijn tuinman, het tweede viertal bevat een reproductie van de rustige dialoog tussen de edelman en de Dood. Volop mogelijkheden dus – en dat zal het succes ervan mede bepaald hebben – om het gedicht te declameren met diverse accenten en stembuigingen. Ook de Dood – met hoofdletter – spreekt en wordt hier dus weer eens gepersonifieerd: zelfs in die mate dat hij over de gave des woords beschikt. Aanvankelijk wisten we dat nog niet, maar in het tweede deel worden we dat gewaar.
Aantrekkelijk in het gedicht is natuurlijk de eenvoud van die twee delen: twee tijdsmomenten, twee ontmoetingen. Tussen de tuinman en de Dood bestaat overigens een – uit de literatuur bekende – overeenkomst: beiden snoeien immers het leven weg. Zoals de Dood vaak met de zeis wordt voorgesteld die mensen uit het leven wegmaait, zo snijdt de tuinman takken van bomen en planten om plaats te maken voor nieuw leven.
In de middag verneemt de edelman dat de Dood zijn knecht helemaal niet met een handgebaar bedreigde, maar slechts verwonderd zijn hand ophief, omdat hij op dat moment en op die plek de tuinman volstrekt niet verwacht had: vele mijlen ver van Ispahaan waar hij de tuinman dezelfde dag nog moest halen. (met de auto, vind ik via Google Maps, rij je in ongeveer 5 uur van de hoofdstad Teheran, waar zich ongetwijfeld het paleis van de edelman bevindt, naar Ispahaan. Google kent helaas niet de optie ‘route per paard’…)
Het klassieke karakter van het gedicht wordt behalve door de bovengenoemde elementen natuurlijk mede bepaald door de simpele betekenis die jong en oud er meteen aan weet te verbinden: niemand ontkomt aan de dood: juist als je de dood denkt te kunnen ontvluchten, loop je hem recht in zijn armen.
Mijn fantastische vriend en collega Henk Schaap, hier vaker genoemd, vond die boodschap voor de gecompliceerde gedachtewereld van Van Eyck overigens veel te simpel. Er is immers een groot contrast tussen de paniek van de tuinman, die de onschuldige ‘verbazing’ van de Dood aanziet voor een ‘dreiging’, en de serene rust van de edelman bij zijn ontmoeting met de dood. Met andere woorden: waarom schrikt de edelman zich niet ‘dood’?
Wat als de tuinman even rustig had gereageerd als de edelman en gewoon in zijn rozentuin was gebleven? Was hij dan niet aan de dood ontkomen? Juist door bang te zijn voor de dood, bezegelt hij zijn lot. Meer algemeen wordt dan de betekenis, de idee van het gedicht: door voor iets bang te zijn, roep je juist het onheil over je af. De tuinman, nota bene verwant met de dood in het snoeiwerk, had het als geen ander kunnen weten dat men de dood onbevreesd tegemoet moet treden. De eenvoudige boodschap dat niemand aan de dood ontkomt blijft uiteraard valide, maar het gedicht graaft misschien toch nét iets dieper.
In breder perspectief: de dichter presenteert de dood niet als een vijand, maar als een vriend – een vriend waard om rustig op te wachten. Die ‘vriendschapsgedachte’ over de dood is (alweer) niet nieuw. Maar zo gaat dat nu eenmaal met grote ideeën in de literatuur. Oude verhaalstof wordt telkens weer het decor voor het eigen verhaal.
Wat dat laatste betreft: ‘De tuinman en de dood’ heeft tot in het zeer recente verleden nogal eens de kranten gehaald, en steevast gaat het dan om het gebrek aan oorspronkelijkheid van het gedicht. Hier voor me ligt een knipsel uit de NRC van woensdag 3 juli 2024 waarin het als ‘Terugkerende lezerspost’ opnieuw aan de orde komt.
Een herhaald ‘verwijt’ in de berichten is, dat Van Eyck plagiaat zou hebben gepleegd. Inmiddels is er zelfs een volledig lemma op Wikipedia aan het gedicht gewijd, waarin de plagiaatkwestie ruimschoots aan de orde komt en waarnaar ik de liefhebbers graag verwijs. Zie hier.
We lezen daar – ik vat zeer kort samen – dat de kern van het verhaal reeds te vinden is in de Babylonische Talmoed, waarna het in vele varianten zijn weg vond door het Midden-Oosten en via de Franse schrijver Jean Cocteau in de vorige eeuw (1923) in Europa arriveerde.
Ik herinner me dat ik ergens midden jaren 1980 de roman The wall of the plague las van de Zuid-Afrikaanse schrijver André Brink en dat de legende ook ergens in dat boek ter sprake komt. Ik was daar toen nogal opgetogen over, want ik meende dat Van Eyck de oerbron was.
Inmiddels weet ik beter, maar maakt het veel uit? Zoals Van Eyck de woorden in het gelid heeft gezet, zoals hij een universele legende binnen het kader van de Nederlandse letteren andermaal legendarisch maakte, zoals hij parodisten – onder wie nota bene het duo Henk Schaap en Jos Nijhof – inspireerde tot eigen varianten, zoals hij de extra betekenislaag in zijn gedicht wist te vlechten die Henk daarin vond: alleen al daarom verdient Pieter Nicolaas van Eyck (1887 – 1954), dichter, hoogleraar, kunstcriticus, de volle eer de maker te zijn van het bekendste gedicht uit de Nederlandse literatuur.