In dit domein vind je teksten – een doodenkele keer misschien iets anders dan teksten – die ik wil delen met wie er belang in stelt. Fragmenten uit verhalen, uit romans of uit non-fictie, gedichten, songteksten, vrijwel altijd in het Nederlands, oorspronkelijk dan wel vertaald, soms ook in het Engels of wie weet in een andere taal. Alles waar ik als lezer, als luisteraar, als liefhebber ooit of onlangs tegenaan gelopen ben en wat me geraakt heeft, ontroerd, aan het lachen gemaakt. Materiaal dat er voor mij toe doet.
Dat ik ruim veertig jaar als leraar Nederlands (en een paar jaar als leraar klassieke talen) in het onderwijs werkzaam was, dat ik vijftien jaar leerlingentoneel regisseerde en meer dan vijfentwintig jaar artistiek leider van de Leidse Toneelgroep Al Dente ben, dat ik meer dan dertig jaar artikelen over theater schrijf voor de Vlaams-Nederlandse instelling Ons Erfdeel (uitgever van het tijdschrift de lage landen) – vooral daardoor ben ik op het spoor gezet van veel schoonheid in litteris. Maar ook door contacten met vrienden en collega’s, geestverwanten van toen en van nu, is menige goudmijn voor me geopend. En het houdt niet op.
Eens in de drie à vier weken is hier iets van die rijkdom te vinden, primair, met een commentaar secundair. Als je daar behoefte aan hebt, kom dan af en toe eens gluren om te zien of Nijhof Tekst nieuwe aanvoer heeft. Maar wat je ook kunt doen: onder aan de pagina jezelf melden als geïnteresseerde van deze website en een bericht ontvangen in je mailbox zodra er een nieuwe activiteit is.
Jos Nijhof (Borne, 1952) studeerde Nederlandse taal- en letterkunde in Leiden en was tot 2018 leraar en teamleider op het Visser ’t Hooft Lyceum in Leiden en Leiderdorp. In 1993 richtte hij samen met enkele oud-leerlingen Toneelgroep Al Dente op, waarvan hij tot op de dag van vandaag artistiek leider is. Hij schrijft artikelen over theater voor de Vlaams-Nederlandse instelling Ons Erfdeel, presenteerde een cultuurprogramma bij Sleutelstad FM en maakte in 2019 samen met oud-collega’s Het Grote Visser Eeuwboek, waarin de honderdjarige geschiedenis van ‘zijn’ school uitvoerig werd geboekstaafd.
Het paradijs
Het paradijs is geen grote tuin maar een riante, geluidloos
rijdende auto die over Gods vele wegen suist.
Af en toe stappen Adam en Eva uit om de benen te strekken.
Ze genieten van het landschap, dat veelvormig is en magnifiek.
Overdag sturen ze zelf, ‘s nachts rijdt de auto op de automatische piloot
en slapen ze in hun stoelen. Ze zijn alleen op de weg.
Een paar keer per dag lopen ze een stukje de bush in en maken
een mooie parabel mee met een dier, maar ze gaan nooit ver
van de snelweg, en van de veilige Duitse auto
(God is een Duitser) waarin ze almaar verder rijden.
Op een dag vraagt Eva zich hardop af: ‘Waar zou deze knop voor zijn?’
en dan zegt God, die al die tijd onzichtbaar op de achterbank
heeft gezeten: ‘Die knop mag je beslist niet indrukken.’
Eva drukt op de knop en het ingebouwde navigatiescherm komt
tot leven. Een neutrale vrouwenstem vertelt hoe lang ze nog onderweg
zijn, waar ze naar op weg zijn en hoe ze moeten rijden.
Adam vraagt: ‘Zijn we dáárnaar op weg?’
Eva vraagt: ‘En duurt dat nog zó lang?’
Adam zegt: ‘Zijn we werkelijk alleen maar dáárnaar op weg?’
Eva zegt: ‘En daarna dan?’
Adam zegt: ‘Willen we eigenlijk wel weten dat we…’
Maar het is te laat. Ogenschijnlijk is er niets veranderd. Ze kunnen
nog steeds alle kanten op, maar nu is er een stem die waarschuwt,
instructies geeft en voortdurend de weg naar het einde herberekent.
Als kind stelde ik me geweldig veel moois en bloots voor bij het paradijs, maar tegelijk zag ik op een open plek in een soort sprookjesbos altijd weer die ene boom waarvan God had gezegd dat Adam en Eva er van af moesten blijven. Aan de ene kant vond ik Adam en Eva maar stomkoppen dat ze geen weerstand konden bieden aan de verleidelijkheid van die boom, aan de andere kant kon ik me hun zwakte ook wel weer inbeelden. Zelf jatte ik met vriendjes wel eens een appel uit een groentekar. Ik herinner me hoe de groenteman ooit dreigend achter ons aankwam. Hij durfde zijn kar natuurlijk niet in de steek te laten, dus van een afstandje probeerde hij ons uit zijn appelparadijs te verdrijven.
Mijn broer, de oudste van ons gezin van zeven kinderen, vertaalde het bevel dat God aan de eerste mensen had opgelegd op zijn manier. Hij was tot aan zijn dood verzot op alles wat motorlawaai maakte en naar benzine rook en dus was voor hem het paradijs een eindeloos terrein met gloednieuwe motoren in alle soorten en maten. God had gezegd: Adam, Eva, luister naar me: jullie mogen op alle motoren rijden, behalve op die ene die daar zo mooi staat te glimmen. Op mij had een dergelijk bevel geen enkele indruk gemaakt, want op een motor rijden betekent nog altijd niets voor mij, maar mijn broer betwijfelde ernstig of hij zichzelf in bedwang had kunnen houden.
Is het gek dat ik bij dit gedicht van Ingmar Heytze aan mijn broer moest denken? Die magische knop in die zoevende auto is natuurlijk een metafoor die dicht in de buurt komt van die ene speciale motor. De paradijsvloek in een industriële versie.
Iets wat begerenswaardig is, maar juist om die reden verboden: in de literatuur barst het van de late varianten op dit oerverhaal. In de klas had ik bijvoorbeeld veel succes met ‘Het gevaarlijke venster’, een prachtig voorleesverhaal van Tonke Dragt. Het gaat over een kasteel met duizend ramen waarvan de bouw, op een hoge rots, tot stand is gekomen met behulp van een duivelse Geest die één venster opeist voor zichzelf. De ziel van de eerste persoon die door dit venster kijkt, zal een prooi voor de Geest zijn. De ridder van het kasteel deelt het geheim met zijn vrouw en beklaagt zich: “Duizend ramen zijn er en ik denk alleen aan dit ene.” Uiteindelijk is het de vrouw – toch weer de vrouw… – die de verleiding niet kan weerstaan. Gelukkig loopt het goed af, dankzij een list die de vrouw gekopieerd leek te hebben van de Griekse held Perseus toen die erin slaagde de monsterlijke Medusa te doden. Literatuur is recycling.
Toen ik in 2025 voor Al Dente een bewerking maakte van het boek Genesis, gonsde dat ene zinnetje (“Duizend ramen…”) door mijn hoofd. En dus liet ik Eva in een beschouwing achteraf tegen Adam zeggen: “Honderden, nee duizenden bomen omringden ons. Niks mis mee, prachtige bomen. Maar ik kon alleen maar denken aan die ene.” Zo verstopte Tonke Dragt zich dus met één zinnetje in die bewerking, wat overigens ook gold voor snippers uit het werk van M. Vasalis, Gerard Reve, Bob Dylan en anderen. Ook ik recycle graag.
Ingmar Heytze (*1970), dichter en publicist met een innige band met Utrecht, is een van mijn favoriete dichters, juist omdat hij het métier van dichter vaak stevig relativeert. Over ‘Het paradijs’ (oorspronkelijk verschenen in 2018) bijvoorbeeld zegt hij: “Van ‘Het paradijs’ begreep ik geen hout terwijl ik het schreef, al had ik er enorm veel lol mee.” Dat kun je relativering noemen, maar tegelijk neigt het naar koketterie. Eerder kwam Heytze op deze website ter sprake in de beschouwing over het gedicht ‘Nietsvermoedend‘ van Rudy Kousbroek. Het ging over de parallel met Heytzes befaamde ‘Voor de liefste onbekende’. Een gedicht met een ernstiger toon dan ‘Het paradijs’, maar eveneens zeer toegankelijk.
In De honderd van Heytze bespreekt de dichter ‘zijn beste gedichten, zelf gekozen en toegelicht’. Bij die honderd hoort ook ‘Het paradijs’ dat een plek kreeg in de afdeling ‘Alles in de blender. Performance’. De toelichting, waaruit ik hierboven reeds citeerde, komt uit dat boek. Heytze lijkt zich te verbazen over het succes dat hij met het gedicht heeft tijdens optredens, en ook dat is koketterie. In elk geval vind ik het niet gek dat dit gedicht in de smaak valt, want het geeft zich onmiddellijk prijs en het is ook nog eens buitengewoon geestig.
Zelf vind ik die Duitse God op de achterbank een vondst, maar ook de woorden ‘maken een mooie parabel mee met een dier’ gaat er bij mij in als koek. Je kunt behoorlijk lang nadenken over die woorden zonder dat je er ook maar enige zinnigheid aan kunt vastknopen. Het verhaal van het eerste mensenpaar is natuurlijk op zichzelf al een parabel en dus is deze versie van Heytze een soort parabel in het kwadraat. Maar veel verder dan dat kom ik niet, laat staan dat ik iets kan met de toevoeging ‘met een dier’.
‘Het paradijs’ voldoet daarnaast, in z’n geheel beschouwd, aan een algemene waarheid, namelijk dat de reis op zichzelf altijd essentiëler is dan de bestemming. Tot de zondeval, zo zie ik het, was het paradijs een plek zonder verleden en zonder toekomst, een pure genieting in het hier en nu. De klad komt erin door die slang en die appel, in het gedicht door het indrukken van die knop, maar eigenlijk al eerder, bij Eva’s vraag: ‘Waar zou deze knop voor zijn?’
Als je zoveel genietingen gratis en voor niets in de schoot krijgt geworpen, moet je je nooit van je leven meer iets afvragen. Want vanaf dat moment gaat het gruwelijk mis. Alle zuiverheid gaat teloor en de mens is voor eens en altijd overgeleverd aan de gruwelijke ervaring van bestemming, adressering, eindigheid. Doodzonde.